Parafia została formalnie założona jeszcze za czasów Bolesława Wstydliwego, a zezwolenie na jej powołanie wydał papież Urban VI ok. roku 1262 – 1264. Jest to więc najstarsza w Chełmie (i jedyna w czasach zaborów na terenie miasta) parafia łacińska, czyli według obecnego nazewnictwa rzymskokatolicka. Jej proboszczem, który doczekał się odzyskania niepodległości przez Polskę, był ks. kanonik Wincenty Hartman. Tylko w trzech miastach (Kraków, Lublin i Chełm) król Władysław Jagiełło ufundował na pamiątkę wiktorii grunwaldzkiej kościoły pod tym wezwaniem. Zaś jedynie cztery parafie w Polsce noszą rzadkie wezwanie Rozesłania św. Apostołów: Gruszów, Chełm,  Mrzygłód i Brzezie.

Przed zagłębieniem się w historię parafii i kościoła zachęcam do zapoznania sie z historią diecezji i biskupstwa chełmskiego.

Artykuły historyczne powstały w oparciu o następujące źródła:

• ks. M. Jabłoński, ks. B. Uszczuk: Kościół pod wezwaniem Rozesłania Św. Apostołów w Chełmie - Lublin 1995
• P. Kiernikowski: Miasto Chełm w okresie międzywojennym - Chełm 2007
• K. Czernicki: Chełm. Przeszłość i pamiątki - Chełm 1936.

BISKUPSTWO CHEŁMSKIE

W 1349 roku król Kazimierz Wielki po wojennych zmaganiach z Litwinami zdobył przeznaczone mu w spadku: ziemię chełmską i bełską. Król doskonale wiedział, że zdobycze terytorialne umacnia się przez wpływy religijne. Posta­nowił utworzyć w Chełmie biskupstwo katolickie. Bis­kupstwo prawosławne istniało od 1240 r. Do inicjatywy króla odniósł się pozytywnie papież Innocenty VI i w 1359 r. mianował biskupem franciszkanina Tomasza z Sienna. Brak jest dowodów potwierdzających pracę pasterską Tomasza w Chełmie. Na przeszkodzie stanę­ły częste napady na Chełm pogańskich Litwinów, brak warunków materialnych i prawdopodobnie brak para­fii. Biskup Tomasz jako sufragan pracował w diecezji krakowskiej. Sytuacja nie uległa zmianie nawet po formalnym erygowaniu diecezji chełmskiej przez pa­pieża Grzegorza XI w 1375 r. Zmagania polsko-litewskie o Ruś prawie nie ustawały. Kres wojnom położyło zawarte w 1386 r. małżeństwo królowej Jadwigi z Władysławem Jagiełłą. W dwa lata później Chełm otrzymał następnego biskupa, tym razem z zakonu dominikanów, Stefana ze Lwowa. Wzorem poprzednika przebywał on poza diecezją. Jedynie w latach 1403-1404 pojawił się na krótko w diecezji chełmskiej.

Taki stan rzeczy był niekorzystny zarówno dla Kościoła jak i państwa. Aby biskup mógł rezydować i pracować w Chełmie, należało stworzyć odpowiednie warunki. Rozumiał to doskonale Jagiełło. Podczas po­dróży na Litwę często zatrzymywał się w Chełmie. Miasto i biskupstwo potrzebowały pomocy materialnej. Król podjął systematyczne działania w kierunku zmia­ny na lepsze. Miastu nadał w 1392 r. prawo magdebur­skie i 100 łanów tj. 4320 mórg ziemi na prowadzenie osadnictwa i gospodarki rolnej. Natomiast w 1417 r. uposażył biskupstwo w kilka wiosek, wśród nich byt Kumów - rezydencja biskupów, w nieco późniejszym czasie dołączył Skierbieszów. Jako wotum wdzięcznoś­ci za zwycięstwo nad Krzyżakami ufundował w 1417 r. w Cheł­mie katedrę pod wezwaniem Rozesłania Św. Aposto­łów. Bitwa grunwaldzka, w której brała udział chorą­giew chełmska, stoczona 15 lipca 1410 r. wypadła w kościelne święto Rozesłania Św. Apostołów. Stąd zro­zumiały jest tytuł chełmskiej świątyni. Na rządcę diecezji wybrał Jagiełło swego spowied­nika i doradcę Jana Zaborowskiego, nazwanego przez J. Długosza, Biskupcem.

Wykształcony i gorliwy, wie­loletni prowincjał dominikanów Jan Zaborowski objął rządy w diecezji - jednej z najmniejszych w ówczesnej Polsce - w 1417 r. Terytorialnie diecezja obejmowała ziemię chełmską, księstwo bełzkie, część województwa lubelskiego i część województwa wołyńskiego. Na ob­szarze tym było od 500-600 osad miejskich i wiejskich oraz sto kilkadziesiąt cerkwi prawosławnych. Liczba parafii katolickich nie przekraczała 20. Biskup stanął wobec kilku problemów wymagają­cych rozwiązania, między innymi:

• budowa nowych świątyń i tworzenie parafii,
• powołanie i uposażenie kapituły katedralnej,
• zwołanie synodu celem wytyczenia i ujednolicenia pracy duszpasterskiej.

Z zadań tych wywiązał się znakomicie. Do finanso­wania wznoszonych świątyń zaangażował kolejnych królów Polski, książąt bełzkich i szlachtę. Z własnej szkatuły budował i wyposażał świątynie we wsiach biskupich - darowanych przez Jagiełłę. W sumie po­wstały 32 nowe parafie. Jak na ówczesne warunki to bardzo dużo, choć potrzeby były jeszcze większe. Do funkcjonowania kapituły konieczne było upo­sażenie. W kłopotach materialnych niezawodnym przyjacielem okazał się Jagiełło. Dokument królew­ski z 12 lipca 1429 r. przyznał kapitule wieś Parypsy i 100 złotych w monecie polskiej, pobieranych z cła w Hrubieszowie. W skład kapituły wchodziło 2 prałatów i 10 kanoników. W akcie fundacyjnym podkreślono obowiązek służby liturgicznej w katedrze i odprawiania Mszy św. za króla i jego rodzinę. Jagiełło zastrzegł sobie i swoim następcom prawo prezentowania kandy­datów na członków kapituły. Za życia bpa Jana kapitu­ła brała udział przy konsekracji kościołów, nominacji proboszczów, uposażeniu parafii oraz w sądach koś­cielnych. Pomnikiem, który daje świadectwo wiedzy teologicznej, znajomości prawa kościelnego oraz zaangażowa­nia duszpasterskiego bpa Zaborowskiego są napisane przez niego statuty 4 synodów diecezjalnych. Prawodawca i organizator diecezji chełmskiej bp Jan Zaborowski zmarł 22 kwietnia 1452 r. W historii Kościoła zapisał się jako jeden z najwybitniej­szych polskich biskupów XV wieku.

Po pożarze i zniszczeniu Chełma w 1473 r. biskup Jan z Grabowej zamierzał przenieść swą siedzibę do Hrubieszowa i zmienić nazwę diecezji na hrubieszow­ską. W sprawie tej uzyskał zgodę Kazimierza Jagiellończyka. Z nieznanych do dziś powodów zamysł ten nie doczekał się realizacji. Chełm z przewagą ludności prawosławnej, a także stale powiększającej się liczby Żydów, nie był zbyt miłym miastem dla katolickich biskupów. W 1490 r. kolejny (ósmy) biskup chełmski Maciej ze Starej Łomży wyjednał u Kazimierza Jagiellończyka zgodę na prze­niesienie katedry, kapituły i własnej rezydencji do Krasnegostawu. Prawa katedry otrzymał dotychczaso­wy krasnostawski kościół parafialny pod wezwaniem Wszystkich Świętych. W sto lat później w Chełmie powstało nowe biskup­stwo greckokatolickie, nazywane też unickim. Unia Cerkwi prawosławnej z Kościołem katolickim została zawarta w Brześciu w 1596 r. W synodzie zjednoczenio­wym wzięli udział obaj chełmscy biskupi: katolicki Stanisław Gomoliński i unicki (przedtem prawosławny) Dionizy Zbirujski. Dotychczasowa katedra prawosław­na na Górze Chełmskiej stała się katedrą unicką, a cudowny obraz Matki Boskiej ściągał pielgrzymów zarówno unitów jak i katolików. Do jedności z Kościołem pod koniec XVI w. i na początku XVII w. zaczęli powracać protestanci. Protestantyzm w diecezji chełmskiej szerzył się głównie w połowie XVI w. Relacja do Rzymu z 1597 r. wspo­mina o 24 kościołach parafialnych zamienionych na zbory luterskie. W 1648 r. pozostało na terenie diecezji zaledwie 5 zborów. Pracę nad pojednaniem protestan­tów rozpoczął bp Stanisław Gomoliński (1591-1600), kontynuowali ją kolejni biskupi: Jerzy Zamojski (1601-1621) i Maciej Łubieński (1621-1627) późniejszy pry­mas Polski. Ogromną rolę w przywracaniu jedności odegrały zwołane przez nich synody, na których przyję­to dekrety Soboru Trydenckiego i przeorganizowano duszpasterstwo. Dla usprawnienia administracji koś­cielnej oraz wglądu w pracę i życie duchowieństwa bp Jerzy Zamojski na synodzie w 1604 r. podzielił diecezję na 10 dekanatów. Wśród nich powstał dekanat chełmski z 7 parafiami.

Odrodzenie życia religijnego przerwały wojny kozackie rozpętane przez Bohdana Chmielnickiego w 1648 r., pod hasłem obrony prawosławia i ludności ukraińskiej. W diecezji chełmskiej Kozacy wspólnie z Tatarami zniszczyli 10 kościołów, 54 sprofanowali. Według relacji bpa Stanisława Pstrokońskiego z 1653 r., 36 księży zginęło, a 40 zmarło wskutek panującej epidemii. Dalsze zniszczenia przyniósł najazd szwedzki (1655-1657). Odnowieniem diecezji zajęli się szczególnie bisku­pi: Tomasz Leżański (1658-1667). Stanisław Święcicki (1677-1696) i Krzysztof Jan Szembek (1713-1719). Ten ostatni bardzo dokładnie wizytował diecezję; oso­biście głosił kazania, katechizował. spowiadał, bierz­mował. chorych nawiedzał w ich domach. Spisana podczas wizytacji „księga uposażeń" stanowi doskonałe źródło do poznania stanu prawnego i materialnego parafii. W 1717 r. diecezja liczyła 81 parafii, 19 klasz­torów męskich. 3 klasztory żeńskie, l kolegiatę z kapitułą w Zamościu i l seminarium duchowne również w Zamościu. Drugie seminarium duchowne erygował bp Szembek w 1719 r. w Krasnymstawie. Rozbiory Polski spowodowały likwidację diecezji chełmskiej. W 1805 r. papież Pius VII przeniósł kate­drę, kapitułę i rezydencję biskupów z Krasnegostawu do Lublina. Ostatni 45 biskup chełmski Wojciech Skarszewski został pierwszym biskupem lubelskim. Biskupstwo unickie wraz ze 120 parafiami grecko­katolickimi zlikwidował w 1875 r. car Aleksander II. Chełmska Katedra na Górce zamieniona na cerkiew znalazła się we włada­niu biskupów prawosławnych. Po zakończeniu I wojny światowej wróciła ona do Kościoła rzymskokatolickiego.