Obszar terytorialny parafii chełmskiej na przestrzeni dziejów ulegał wielokrotnym zmianom, zależnie od powstawania nowych wiosek lub erygowania nowych parafii. W 1531 r. do parafii, oprócz samego Chełma, należało 25 wiosek. W 36 lat później liczba wiosek wzrosła do 42. Pod koniec XVI wieku północne granice parafii sięgały obecnej diecezji siedleckiej, na południu dochodziły do Żdżannego, od strony wschodniej w jej obrębie znalazły się Buśno i Klesztów, a od strony zachodniej Cyców i Siedliszcze.

Proboszczowie chełmscy do czasu przejęcia parafii przez pijarów należeli do kapituły katedralnej. Występujący w dokumentach biskupich z lat 1424-1436 proboszcz Wisław sprawował jednocześnie urząd dziekana kapituły i wikariusza generalnego. Za proboszczowania kanonika i dziekana Wojciecha z Orzeszkowa, Kazimierz Jagiellończyk dekretem z dnia 14 września 1456 r. przeniósł prawa i obowiązki parafialne z kościoła Wniebowzięcia NMP do katedry Rozesłania Św. Apostołów i powierzył kapitule prowadzenie parafii. Kościół Wniebowzięcia NMP początkowo zamieniono na kaplicę biskupią, potem przekazano dominikanom.

O.o. Pijarzy w Rozesłaniu

Kapituła przeniesiona w 1490 r. do Krasnegostawu nie wykazywała zbyt wielkiej troski o parafię. Duszpasterstwo spoczywało w rękach wikariuszy. Od 1645 r. w imieniu kapituły parafią zarządzał biskup pomocniczy Mikołaj Świrski. Wychodząc naprzeciw potrzebom miasta i parafii, sprowadził w 1667 r. do Chełma oo. pijarów, powierzając im najpierw prowadzenie szkoły, a później parafii. W latach 1668 – 1672 własnym nakładem zbudował dla nich kolegium. Nazwa pijarów zrodziła się z prowadzenia przez nich szkół dla biednych dzieci, tzw. szkół pobożnych, w języku łacińskim scholarium piarum. Do Polski przybyli z Ołomuńca w 1642 r. Pracowitość, pobożność i poziom nauczania zjednały pijarom ogromne uznanie. W 1687 r. do szkoły uczęszczało 200 uczniów. Program nauczania obejmował naukę j. łacińskiego, retorykę, poetykę i religię. Pod koniec XVII wieku wprowadzili język niemiecki i francuski. Przy szkole funkcjonował teatr uczniowski. Dbali o czytelnictwo. Książki kupowali bądź otrzymywali w formie darowizny. Ciekawe pozycje sprowadzali z Włoch, Niemiec i Francji. Poza teologicznym i duszpasterskim, księgozbiór posiadał działy: filozoficznym historyczny, medyczny, prawniczy i literaturę piękną. W 1755 r. biblioteka liczyła 1497 tomów.

Budynek szkolny okazał się za mały, wymagał remontu. Przed 1714 r. pobudowali nowy, ale i ten nie rozwiązał problemu. Budowę obecnie istniejącego gmachu rozpoczęli  w 1720 r. Roboty nadzorował architekt Dominik Bellotti. Szkoła w nowym kolegium dotrwała do 1823 r. Kres nauczaniu pijarskiemu położyła polityka caratu, w kolegium zamieszkało wojsko rosyjskie.

Z reguły każdy rektor kolegium był jednocześnie proboszczem parafii. Poczet 33 proboszczów pijarów zapoczątkował ks. Jan Kazimierz od św. Teofila. Wśród wielu należy wspomnieć ks. Daniela Kamińskiego, proboszcza od 1726 r. Jego nazwisko figuruje na akcie upamiętniającym położenie kamienia węgielnego pod wznoszony kościół. Wiele trudu włożył w dokończenie kolegium. Zmarł w 1755 r. Został pogrzebany w podziemiach kościoła.

Do historii nauki polskiej wszedł ks. Samuel Chruścikowski, proboszcz parafii w latach 1771 – 1780, autor pierwszego podręcznika do fizyki napisanego po polsku pt. „Fizyka doświadczeniami potwierdzona”. Występował publicznie w obronie najbiedniejszych warstw społecznych. Ostatni proboszcz-pijar Aleksander Grudziński był uwięziony w 1864 r. za działalność polityczną.

Udział duchowieństwa katolickiego w powstaniu styczniowym stał się dla cara pretekstem do likwidacji zakonów. W 1864 r. pijarzy z Chełma zostali wywiezieni do Ostrołęki. Ostatni wikariusz pijar ks. Władysław Szymański przeszedł do duchowieństwa diecezjalnego i dzięki temu mógł zostać w Chełmie proboszczem. Władze rosyjskie aresztowały go kilkakrotnie za działalność wikariusza ks. Jana Haraszewskiego, obrońcy unitów. W maju 1893 r. ks. Szymański został usunięty ze stanowiska i zesłany do klasztoru księży marianów w Mariampolu na Litwie. Od tego czasu parafią zarządzają księża diecezjalni, pełniąc jednocześnie obowiązki dziekanów dekanatu

Chełmscy pijarzy oprócz kazań katechizmowych głosili homilie, kazania misyjne, patriotyczno-religijne i okolicznościowe. W 1776 r. z racji wielkiego Jubileuszu Odkupienia przeprowadzili 15-dniowe misje. Musiały one wywołać duże wrażenie na słuchaczach, skoro brali w nich udział Żydzi, a nawet wielu z nich przyjęło chrzest. Kazania patriotyczno-religijne połączone z mszą św. w intencji Ojczyzny nie należały do rzadkości, szczególnie przed wybuchem powstania styczniowego i zrywem narodowym w 1905 r. Na wiadomość o strzelaniu Rosjan do manifestantów warszawskich 6 lutego 1861 r. i zabiciu 5 Polaków, pijarzy osłonili ołtarz wielki i okna czarnym materiałem, w nawie głównej ustawili katafalk, przy nim dwie chorągwie z polskimi orłami  i napis: „Boże zmiłuj się nad nami i wróć nam Ojczyznę naszą”. Kazanie żałobne wygłosił wtedy ks. A Słotwiński. Szpieg carski donosił, że w kazaniu ubliżano rządowi caratu.

Po usunięciu pijarów z Chełma w 1864 r. kościół Rozesłania Św. Apostołów był w dalszym ciągu ostoją polskości. Prześladowani przez władze rosyjskie unici otrzymywali w sposób konspiracyjny sakramenty św. i słowa nadziei. Za pomoc udzielaną unitom byli karani księża: M. Karwacki, F. Wojno, J. Haraszewski, J. Bernatt.

Dzieje parafii w okresie międzywojennym

W dniach 2-4 listopada 1918 r. Chełm (a w tym także cała parafia) stał się miejscem znaczących zdarzeń. Po latach niewoli Polacy odzyskali niepodległość. Zarówno hierarchia kościelna jak i ogół wiernych – skupieni wokół tej jedynej wówczas w mieście rzymskokatolickiej placówki kościelnej – przyjęli z radością fakt odrodzenia się państwowości polskiej. Kościół pw. Rozesłania  św. Apostołów w Chełmie był, po upadku Powstania Styczniowego (i likwidacji unii religijnej w 1875 r. przez władze carskie na terenie Królestwa Polskiego), jedyną świątynią rzymskokatolicką w Chełmie. Już wcześniej mieszkańcy Chełma dawali wyraz swoim uczuciom, uczestnicząc w wielu akcjach patriotycznych, które miejsce na terenie Chełma w latach 1915-1918. Były to m.in. uroczystości związane z 100 rocznicą urodzin Tadeusza Kościuszki czy manifestacja mieszkańców ziemi chełmskiej i Podlasia w dniu 3 maja 1918 r. jako ich protest przeciw postanowieniom traktatu brzeskiego, oddającego te tereny Ukrainie. Ponadto społeczność parafialna bardzo aktywnie włączała się do pracy charytatywnej na rzecz wysiedleńców oraz jeńców wojennych. Bardzo często także urządzano zbiórki pieniężne. Zebrane fundusze były dzielone między najuboższych mieszkańców Chełma. Istniał też niecodzienny zwyczaj, że rodzice chrzestni przy chrzcie biednego dziecka przynosili bochenki chleba, które później rozdawano ubogim. Dzięki zaangażowaniu wikariusza parafii, ks. Wacława Adamskiego, powstał w Chełmie Sierociniec (tzw. Ochronka Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności). Ówczesny proboszcz ks. kanonik Wincenty Hartman wspólnie ze swoimi wikariuszami: ks. W. Adamskim i ks. Wincentym Pawelcem inicjowali wiele akcji. Poparli tez inicjatywę ojca Marcina Dominika z zakonu oo. jezuitów, by dokonać rekoncyliacji katedry na Górce. Po dokonaniu tego aktu 26 maja 1919 r. przez biskupa lubelskiego Mariana Fulmana ks. kanonik Hartman odprawił tam pierwszą po wiekach mszę świętą w obrządku łacińskim (rzymskokatolickim).

W 1919 r. ks. kanonik Wincenty Hartman został przeniesiony z tytułem infułata do Zamościa, a nowym proboszczem w Chełmie został biskup pomocniczy z Lublina ks. Adolf Józef Bożeniec Jełowiecki, który zamieszkał na Górce przy rekoncyliowanej, byłej unickiej katedrze. Po roku jednak opuścił on swoją placówkę (wskutek inspiracji władz państwowych ze względu na zbliżające się wojska bolszewickie) i przeniósł się do Lublina, skąd już nie powrócił. Na jego miejsce w 1920 r. został powołany ks. Wacław Kosior. Jako wikariusze w różnych okresach, pomagali mu:

- ks. Wincenty Pawelec

- ks. Wacław Adamski

- ks. Stanisław Sonne

- ks. Zygfryd Berezecki

- ks. Jan Walczak

- ks. Andrzej Suchara

- ks. Jan Groszek.

Proboszcz parafii Rozesłania św. Apostołów był dziekanem chełmskim. Od 1937 r., kiedy to nastąpił podział Chełma na dwa dekanaty: Chełm-Zachód oraz Chełm-Wschód, proboszczowi parafii przysługiwał tytuł dziekana dekanatu Chełm-Zachód.

W latach 1929 – 1930 Magistrat chełmski zawierał z parafią Rozesłania św. Apostołów umowy dotyczące czynszu za wykorzystywanie parafialnych pomieszczeń na siedzibę Szkoły Powszechnej im. ks. Stanisława Konarskiego. W zamian za nieuiszczanie odpowiednio wynegocjowanych kwot pieniężnych władze miejskie doprowadziły do ułożenia przez swoich robotników chodnika przed posesją parafialną przy ul. Lubelskiej oraz postawienia ogrodzenia przy kościele, co było korzystne dla obu stron.

W Chełmie rozwijała się prasa katolicka, m.in. „Przegląd Katolicki” z Warszawy czy „Rycerz Niepokalanej”. Jednak były to pisma ogólno-katolickie, nie uwzględniające miejscowych zagadnień i potrzeb życia religijnego mieszkańców miasta. Dlatego chcąc podnieść poziom wiedzy religijnej i historycznej, w sposób szczególny skupiając się na miejscowej tradycji i stosunkach społeczno-religijnych, ks. Wacław Kosior począł od stycznia 1929 r. wydawać „Przegląd Chełmski Katolicki miesięcznik poświęcony sprawom religijno-społecznym”.  Gorąco zachęcał do współpracy z redakcją tych, którym te zagadnienia nie były obojętne. Apelował też o wsparcie materialne. Ponadto pismo opisywało też historię chełmskiego katolicyzmu, tradycje i obyczaje katolickie oraz podawało bieżące informacje z życia parafii i Kościoła Powszechnego. Redaktorem odpowiedzialnym za pismo był ks. Ludomir Tutlis z Czułczyc, a wydawcą ks. Kosior. Składano je w różnych drukarniach, początkowo w chełmskiej drukarni „Zwierciadło”. Pismo wychodziło nieregularnie w ciągu 1929 i 1930 roku. Do naszych czasów zachowało się jedynie 9 numerów, które znajdują się m.in. w Bibliotece Narodowej w Warszawie oraz w Chełmskiej Bibliotece Publicznej. Ze względu na brak konkretnych źródeł trudno jednoznacznie określić, jaki miało jednorazowy nakład i jak szeroko było kolportowane.

Parafia Rozesłania Świętych Apostołów była w latach dwudziestych rozległą jednostką kościelną na naszym terenie. Ks. Wacław Kosior, proboszcz parafii pisał w inwentarzu:

„Kościół Chełmski jest ecclesia matrix, posiada filię z prawami parafialnymi we wsi Kamieniu utworzoną na podstawie dekretu J.E.X. Biskupa Dyecezji Lubelskiej z dn. 15 czerwca 1920 roku (…) przy rekoncyliowanej b. unickiej świątyni w Kamieniu, przygotowywane są do rekoncyliacji ponadto dwie b. unickie świątynie w Depułtyczach Królewskich i w Stołpiu, gdzie powstały expozytury. – Rekoncyliowana Katedra M. B. Nar. Chełmskiej z klasztorem oo. Jezuitów i Kościół św. Andrzeja po-Reformacki (…)”.

W 1935 r. ufundowano i wmurowano w ścianę b kolegium pijarskiego tablicę pamiątkową poświęconą biskupowi sufraganowi Mikołajowi Świrskiemu, który – od roku 1645 – sprawował funkcję proboszcza chełmskiego. Oto treść tej tablicy:

Mikołajowi z Romanowa Świrskiemu biskupowi Sufraganowi Diecezji Chełmskiej XVII w. fundatorowi gmachu parafialnego i kolegium O.O. Pijarów w Chełmie, Kościoła św. Antoniego i klasztoru O.O . Bernardynów w Radecznicy, szpitali w Krasnymstawie, Zamościu i Lublinie ofiarnemu działaczowi ziemi chełmskiej Dobrodziejowi Parafii ku pamięci wdzięcznej R.P. 1935 Rodacy.

Następne lata wypełnione były pracą duszpasterską. Uzupełniano ją akcentami patriotycznymi ze względu na zagrożenie polskiej niepodległości ze strony hitlerowskiej III Rzeszy. W tej sytuacji kapłani chełmscy – pracujący w parafii Rozesłania św. Apostołów jak też w parafii mariackiej – brali czynny udział w różnego rodzaju uroczystościach religijno-patriotycznych, mających na celu dozbrojenie armii polskiej. Nic dziwnego, że wszyscy padli ofiarą prześladowań ze strony hitlerowców, a niektórzy przypłacili swój patriotyzm własnym życiem, ginąc w obozach koncentracyjnych, Katyniu czy też w innych miejscach kaźni. Taki los spotkał księży: Andrzeja Suchara, Stanisława Cieślika, Władysława Chróścickiego i Dominika Surowskiego, którzy zostali zamęczeni nieludzkimi warunkami w obozie koncentracyjnym w Dachau. Ks. kanonik Wacław Kosior, proboszcz parafii został aresztowany przez Niemców w dniu 20 listopada 1939 r. i rozstrzelany 6 stycznia 1940 roku.

Podsumowanie

W 1792 r. parafia liczyła 1820 osób, z tego ze spowiedzi wielkopostnej korzystało 1300. W 1911 r. Chełm liczył 21 416 mieszkańców, z tego katolików było 3820, prawosławnych razem z unitami 5181, Żydów 12 100, protestantów 315. Po II wojnie światowej nastąpiła całkowita zmiana struktury wyznaniowej. Skutek eksterminacji ludności żydowskiej przez Niemców i przesiedlenia na wschód prawosławnych, Chełm nabrał charakteru katolickiego.

W 1982 roku arcybiskup Bolesław Pylak zainicjował budowę kościołów. Na przestrzeni 10 lat z dotychczasowych dwóch parafii: Rozesłania Św. Apostołów i Mariackiej postało 6 nowych: Św. Kazimierza, Chrystusa Odkupiciela, Świętego Ducha, Trójcy Przenajświętszej, Miłosierdzia Bożego i Św. Maksymiliana w Okszowie.